Plus czy minus, czyli o wartości jaką przypisujemy sobie i innym

Zastanawiałeś się kiedyś jak traktujesz innych ludzi? Czy jest jakiś ogólny wzorzec, czy każdego traktujesz inaczej? Zastanawiałeś się kiedyś jak traktujesz siebie? Codziennie tak samo siebie lubisz, czy może to się zmienia? Zastanawiałeś się kiedyś jak traktują cię inni?
Nie? To może czas zacząć!

Jedną z moich ulubionych koncepcji psychologicznych jest Analiza Transakcyjna. Pamiętam jak, z szeroko otwartymi oczyma, pochłaniałam kolejne książki, by dowiedzieć się więcej. Dzisiaj chcę uchylić przed Tobą rąbek tajemnicy, w nadziei, że także Ciebie zaciekawi. Rzecz będzie o Pozycjach życiowych, czyli o wartościach jakie przypisujemy sobie i innym. Zapraszam!

Wyobraź sobie noworodka. Jest mały i bezradny. Wymaga stałej opieki. Bez niej nie jest w stanie przeżyć. Bardziej czuje niż myśli. Nie zna słów. Reaguje na podstawie odczuć pochodzących z jego ciała. Pierwszy „wniosek”, jaki nasuwa mu się, gdy zaczyna próbować nadawać sens sobie i światu, w którym żyje to „ja nie jestem ok., nie poradzę sobie bez was, nie jestem taki jak wy, nie jestem taki jaki powinienem być”. Czyni także spostrzeżenie odnośnie swoich rodziców: „Wy jesteście ok., potraficie sobie poradzić.” Z racji swoich małych rozmiarów i bezradności uważa się za istotę podległą dorosłym. Oczywiście bardziej to czuje, niż mówi – ponieważ nie potrafi jeszcze mówić.

Czas płynie. Noworodek przemienia się w niemowlaka. Na podstawie doświadczeń pierwszego roku wie, że „jest nie ok. – a inni są ok.”. Pod koniec drugiego roku może, pod wpływem nowych doświadczeń, to nastawienie potwierdzić, lub zmienić na „ja jestem ok. – wy jesteście nie ok.” lub „ja jestem nie ok – wy jesteście nie ok.” lub „ja jestem ok. – ty jesteś ok.”. Dziecko które ostatecznie zdecydowało się na którąś z ocen swojej sytuacji życiowej, będzie się jej trzymało do końca życia.

Być może korci Cię by zapytać jak to się ma do Ciebie? Ano tak, że każdy z nas był kiedyś takim dzieckiem. Każdy z nas ustalił kiedyś jakie będzie nasze główne nastawienie emocjonalne do siebie i innych ludzi. Do tej podstawowej pozycji życiowej wracamy wielokrotnie w ciągu życia. Przyjrzyjmy się im dokładniej.

Ja jestem nieOK - Ty jesteś OK.( - +)
Przypomnij sobie sytuację, kiedy czułeś, że jesteś na łasce innych. Zastanawiałeś się jak uzyskać aprobatę ważnych dla siebie osób. Starałeś się i pragnąłeś uznania swoich zasług. Byłeś pełen oczekiwań, uległości i gotowości do spełniania życzeń innych ludzi. Nieustannie wysilałeś się, by uzyskać aprobatę innych. To właśnie jest pozycja + -.

Będąc w tej pozycji czujesz się bezsilny w kontaktach z innymi. Innych uznajesz za lepszych, mądrzejszych, silniejszych czy zdolniejszych. Spostrzegasz u siebie jedynie negatywne aspekty funkcjonowania, a u innych jedynie pozytywne. Możesz także przypisywać sobie słabości, których nie posiadasz. Myślisz, że jesteś słabszy, niż jesteś w rzeczywistości, że nie osiągniesz wytyczonych przez siebie celów, że nie uda Ci się, że zadania, które przed Tobą stoją przerastają Twoje możliwości.

Ja jestem nieOK – ty jesteś nieOK (- - ).
Przypomnij sobie sytuację wyjątkowo dla Ciebie trudną. Być może czułeś, że życie nic nie jest warte. Spostrzegałeś jedynie negatywne aspekty swojego funkcjonowania oraz środowiska, w którym przebywałeś. Nie oczekiwałeś niczego od innych ani od siebie samego. Żyłeś z dnia na dzień w beznadziei, rezygnacji. Nie opierałeś się na swoich doświadczeniach, nie wybiegałeś też planami w przyszłość, jedynie trwałeś. Nie angażowałeś się w żadne działania. Zatruwałeś życie sobie i innym. Jest to pozycja - - .

Ja jestem OK- Ty jesteś nieOK (+ -).
Przypomnij sobie sytuację, kiedy, niezależnie od tego, co zrobiłeś, byłeś przekonany, że jesteś ok., a całą winę ponoszą inni. Być może otaczałeś się wtedy ludźmi, którzy Ci schlebiali. Im więcej ludzie Cię chwalili, tym bardziej stawali się w twych oczach godni pogardy, aż w końcu zrezygnowałeś z ich towarzystwa. Oto pozycja + -.

Będąc w tej pozycji czujesz się ofiarą, obiektem prześladowań. Winisz innych za swe cierpienia, porażki. Spostrzegasz ludzi jako gorszych od siebie (bo Cię prześladują). Dążysz do zaspokojenia swoich potrzeb kosztem innych. Spostrzegasz u innych to, co im się nie udaje, ich wady, słabości, ograniczenia - a nie dostrzegasz tego u siebie. Mając iluzoryczne poczucie wszechmocy, możesz stawiać sobie cele czy podejmować zadania przekraczające Twoje możliwości.

Ja jestem OK- Ty jesteś OK (+ +).
Jest to czwarta pozycja życiowa, którą możemy przybrać. W niej cała nadzieja!

Będąc w niej akceptujesz wartość innych ludzi i swoją, czujesz, że warto żyć. Posiadasz realistyczną ocenę możliwości i ograniczeń swoich oraz innych, co pozwala we współpracy z innymi osiągać cele. Potrafisz spostrzec zarówno pozytywne jak i negatywne aspekty sytuacji, funkcjonowania swego i innych osób, szanujesz siebie i innych. Uważasz, że każdy ma prawo do szczęścia, rozwoju, zdrowia i realizacji siebie samego. Masz poczucie osadzenia w życiu, bycia w kontakcie z samym sobą i z innymi. Żyjesz skupiony na teraźniejszości, ale korzystasz z doświadczeń (zarówno swoich jak i innych). Jednocześnie pamiętasz o przyszłości: marzysz, przewidujesz, planujesz, wyznaczasz sobie cele.

Większość z nas korzysta z dobrodziejstw (jak i przekleństw) wszystkich wyżej wymienionych pozycji życiowych. Zwykle jednak jedna z nich dominuje, wyznacza sposób myślenia, zachowania i przeżywania. Ujawnia się najwyraźniej w reakcjach na sytuacje, które są dla nas ważne, trudne czy problemowe.

Czy rozpoznałeś, która jest Ci najbliższa? Z której najczęściej korzystasz będąc sam na sam z sobą bądź w relacji z innymi ludźmi? W jakim stopniu chcesz ją zmienić?